Otomí
Español |
Otomí |
| ciclón | bünthi |
| ciego | doda, xada, uëdo |
| cielo | mahets’i, hets’i |
| cien | n’a nthebe |
| cien mil | n’a nthebe m’o |
| ciénega | pethe |
| ciento | n’a nthebe |
| ciérrale | koti |
| ciertamente | nkjapü |
| ciervo | fanthö |
| cigarra | gintsy’o |
| cigarro | y’üi |
| cilantro | ts’abadu |
| cima | ndänts’i, ñänthö |
| cimiento | füti |
| cinco | küt’a |
| cinco animales | küt’a ya mbon’i |
| cinco mil | kut’a m’o |
| cincuenta | yo r’ate ma r’ët’a |
| cincuenta mil | yo r’ate ma r’ët’a m’o |
| cintura | hñüti |
| cinturón | ngüt’i |
| circular | tsant’i |
| círculo | tsant’i |
| cita | zohni |
| citar | zohni |
| ciudad | hnini |
| ciudad alegre | hnini mpoho |
| ciudad grande | dähni |
| ciudad de Aguascalientes | Huaxk’anda |
| ciudad de Campeche | Kampeche |
| ciudad de Chihuahua | Chihuahua |
| ciudad de Colima | Kolma |
| ciudad de Durango | Durango |
| ciudad de Guanajuato | Ndänuë |
| ciudad de México (DF) | M’onda |
| ciudad de Oaxaca | Uaxaka |
| ciudad de Puebla | Ndema |
| ciudad de Querétaro | Ndämxei |
| ciudad de San Luís Potosí | Nmiñ’u |
| ciudad de Tlaxcala | Ndoxei |
| ciudad de Zacatecas | Zakateka |
| claridad | hyats’i |
| clavado | fo |
| clavar | b’üm’i, fotsi |
| clavel | r’onzü |
| chima frío | zötsë |
| clítoris | düt’i |
| cloaca | däxy’o |
| coa | t’sämi |
| Coahuila | Koahuila |
| cobertizo de animales | b’öngi |
| cobija | däxo, thuxo |
| cobijar | hets’e, pant’i |
| cocer | tä |
| cocer (en fuego) | fat’i, höts’e |
| cocerse | dä |
| cochambre | bost’i, hyaki |
| cochambroso | bost’i |
| coche | böjä |
| cochino | ts’üdi |
| cocido | dä, xodä |
| cocina | küni |
| cocinar | xuni |
| cochambre | hügi |
| cochinilla | tsäjua |
| cocodrilo | dätsathi |
| codo | yüni |
| codorniz | tsatsa |
| coger | b’ët’i |
| coger (follar) | tëxi |
| cohete | nzafi |
| cohetón | nzafi |
| cojear | k’ünts’i |
| cojín | nthuhñä |
| cojo | doua, doxni, nkumi |
| cola | tsü |
| coladera | m’ats’i |
| colador | m’ats’i |
| colar | fats’i |
| colchón | fidi |
| colectar | küts’i |
| cólera | kuë |
| colérico | böka |
| colgado | züdi |
| colgar | tsüti |
| colgar (en el cuello) | töde |
| colgarse | nzüdi |
| colibrí | gätü |
| coliche | dët’i |
| coliflor | dönxi |
| Colima | Kolma |
| collar | thebe |
| colocar | et’i, huts’i, ja |
| colocar adentro | juitsi |
| colocar encima | y’üts’i |
| Colón | Hospada (lugar donde abundan los zopilotes o auras) |
| colon | däxfo, xefo |
| color | kühü |
| colorado | thëni |
| columna | b’ando |
| columna vertebral | ñuxtha |
| columpiar | pëmbo |
| columpiarse | mpëmbo |
| columpio | mpëmbo, nzönza |
| comadre | maraku, mane |
| comal | doy’o |
| comenzado | b’üti |
| comenzar | füdi |
| comer | ñuni, tsi |
| comer huevos | tsimdon’i |
| comer tunas (higos chumbos) | tsija |
| comerciante | duki, ma |
| comezón | nxähi |
| comida | hñuni, ntsi |
| comida rápida | ëgi |
| como | ngu, hangu, känai |
| como quiera | haraza |
| cómo | hanja, ¿ha? |
| ¡cómo es posible! | ¡hage! |
| ¿cómo no? | ¿hadihina? |
| compadecer | hueki |
| compadre | mbane |
| compañero | y’ob’e, ñogui |
| competencia | ntähä |
| competir | ntähä, ntsa |
| completar | tat’i, zöte |
| completo | gatho, maxöge |
| complicado | hñe’i |
| compra | ndai, thai |
| comprador | dai |
| comprador de chiles (ajíes) | dam’i |
| comprador de fruta | düza |
| comprador de lana | dangxi’yo |
| comprador de magueyes (agaves) | dan’uada |
| comprador de pan | dahme |
| comprador de pulque | dansei |
| comprador de tierras | dämhai |
| comprador de tortillas | dahme |
| comprar | dai, döngo |
| comprimir | dü’ti |
| comulgar | ts’inijkä |
| comunidad | hnini |
| comunión | ts’inijkä |
| con | ko |
| concebir | ñ’ü, füdi |
| concubina | b’ëhña, müthojogui |
| concuño | miki |
| condena | nthösthai |
| conducir | ët’i |
| conectar | tëtsi |
| conejillo | t’üjua |
| conejo | jua, b’anjua |
| conejo enano | dojua |
| confesar | njuäni |
| confesarse | njuäni |
| confianza | humüi |
| confiar | kamfri |
| conflicto | nt’etsate, tuhni |
| confundirse | hño |
| conocer | pädi |
| conocimiento | mfädi |
| concejero | ütate, y’oñ’u |
| concejo | nt’üdi, ts’ofo, mbenat’i |
| congelar | käni |
| congelarse | fëni |
| congregarse | fa’tsi |
| conocimiento | fado |
| conocido | dä |
| consejero | fado |
| consentir | hopi |
| conservar | pëtsi |
| consolar | hot’i |
| consonante | nt’ohni |
| construir | hoki |
| consuegra | söhni |
| consuegro | söhni, tsëni |
| consuelo | nhot’i |
| consumirse | xa |
| contagiar | teste |
| contagiarse | höste |
| contagio | teste |
| contaminación | ts’oni |
| contaminar | ts’oni |
| contar | ts’oni me’ede |
| contener | ku, tu |
| contener dentro | kä |
| contener líquidos | po |
| contento | ehya |
| contestar | thädi |
| contrabajo | b’ixt’änt’oti |
| contratar | zohni |
| convenio | kohi |
| conversar | ñä |
| convidar | xëpi |
| convulsión | ndusëhë |
| copal | githoni |
| copia | k’oi |
| copiar | k’otsi |
| copular | tëxi |
| coraje | kuë |
| corazón | müi, ndäte |
| corazón (de agave o maguey) | ximbo |
| corazón (de caña o zacate) | xibo |
| corcel negro | b’odo |
| cordero | dürrü |
| corral | b’oni |
| corral de ovejas | nguñ’o |
| correa | nthästhi, xifani |
| correcaminos | pü |
| correr | kui, tihi |
| correr (a alguíen) | gui |
| corretear (personas o animales) | kute |
| corrida | nt’ët’i |
| corrida de toros | nt’endro |
| corriente (de agua) | nzöthe |
| cortada | nthëki |
| cortador | dü, düki |
| cortador de chile | dü’mi |
| cortador de fríjol | düjü |
| cortador de leña | dütiza |
| cortador de tomates | dümxi |
| cortante | heki, hët’i |
| cortar | hëki, hëmi, hëtsi, hët’i |
| cortar agaves | hëts’i |
| cortar árboles | tsëki |
| cortar con hacha o sierra (podar) | tsëni |
| cortar fruta | tüki |
| cortar magueyes | hëts’i |
| cortar mazorcas de maíz | thoki |
| cortar nopales | hëst’ä |
| cortar pelo | äxni, hë’ts’i |
| cortar (tunas o higos) | oki |
| cortarse | gëni |
| corte | nthëni |
| corteza | xiza |
| corto | nts’iki, he’mari |
| cosa esponjosa | jotho |
| cosa grande | nxidi |
| cosecha | hmihi |
| cosecha | b’ot’i, xofo |
| cosechar | xofo |
| coser ropa | u’ëti |
| coser zapato | ñhäxi |
| cosquillas | künts’i |
| costado | hyo |
| costal | r’öza |
| costal de ixtle | r’özanthähi |
| costilla | böts’e |
| costumbre | müi |
| costura | t’ëdi |
| coxis | y’oxji |
| coyote | miñ’o (canis latrans) |
| cráneo | doxmo |
| crecer | te |
| creciente | nzöthe |
| crecimiento | bate |
| crédito | mitite |
| creencia | jamfri |
| creer | kamfri |
| creo que | pöde |
| creo que si | kueha |
| cresta (de ave) | zünde |
| creyente | gamfri |
| cresta de ave | zünde |
| criada (sirvienta) | guni |
| criado | b’ëgo |
| criar | tede |
| criatura | bätsi |
| criminal | zadu |
| cristalización | kanditeze |
| cristo | zimäkandä |
| crucificar | pont’i |
| crudo | ñ’ä, ñ’äthä |
| crujido | fe |
| crujír | fe |
| cruz | pont’i |
| cruzar | pont’i |
| cruzar (animales o gente) | pont’i |
| cruzar (marcar) | r’ani |
| cruzar (puentes o caminos) | r’ats’i |
| cuaderno | hëm’i |
| cualquier | hängutho |
| cualquiera | hängutho |
| cuando | ham’ü |
| cuándo | ham’ü |
| cuánto | hangü |
| cuantos | di hangü |
| cuarenta | yo r’ate |
| cuaresma | behe |
| cuarteado | xöfete |
| cuartear | föst’e, temí, xöke |
| cuartearse | föst’e, xöge |
| cuartillo (medida) | huada |
| cuarto | n’a kuarta |
| cuate (gemelo) | go |
| cuatro | goho |
| cubrir | kom’i |
| cubrirse | hete |
| cubrirse la cabeza | füm’i |
| cucaracha | tsihme |
| cuchara | nt’anza, nt’atsi, ñonhua |
| cucharilla (agave pequeño) | bohai |
| cuchillo | bühua, huëi |
| cuello | yüga |
| cuenta | uënda, mëde |
| cuento | b’ede, ñuhu |
| cuerda | ndähi |
| cuerda gruesa | dänthi |
| cuerno | ndäni |
| cueritos de cerdo (comida) | hmängi |
| cuero | xifri, nts’üti |
| cuero (salea) | xifani |
| cuero (para líquidos) | bota |
| cuerpo | nge |
| cuervo | ka |
| cuestión | nt’ani |
| cuestionar | ñ’ani |
| cueva | hñä, öti |
| cuidado | thämfri |
| cuidador de animales | sumbon’i |
| cuidar | jamasu, su, jandi |
| cuidar cosas | födi |
| cuidar ganado | fagi |
| cuidarse | nsu, thämfri |
| culebra | k’eña |
| culebra pequeña | uäk’ia |
| culo | damfo, xiji |
| culpa | nthösthai, ts’oki |
| culpar | pëts’i |
| cumbre | ñänthö, ndänts’i |
| cumplir | gänts’i |
| cumplirse | tat’a |
| cuna | nt’o |
| cuna rústica | b’afi |
| cuñada (del hombre) | b’ëpo |
| cuñada (de la mujer) | mudu |
| cuñado (del hombre) | mo |
| cuñado (de la mujer) | ko |
| cura | nt’öthe |
| cura (sacerdote) | majkä |
| curación | nt’öthe |
| curación con humo | nthant’i |
| curar | öthe, yöthe |
| curar (mal de ojo) | hamt’i |
| curarse | ñ’öthe |
| curva | b’ahni |
| custodia | su |
| custodiar | su |