Otomí
Español |
Otomí |
| a (hacia) | ha |
| a escondidas | ngu ma ägi |
| a lo mejor | ua |
| a poco | xige, hange |
| a veces | r’abü |
| abajo | ngati |
| abandonado | xotsogi |
| abandonar | tsogi, hëpü, hëgi |
| abanicar | ts’üdi |
| abanico | fuki, nthiti |
| abaratar | k’ami |
| abdicar | hiëgi |
| abdomen | debi |
| abecedario | hmunts’a nsihni |
| abedul | täxiza |
| abeja | sefi |
| abejorro | gäni, hmini |
| abierto | xogi |
| abismo | hñe, ndengi, moho |
| ablandar | tuki |
| abnegar | jingi nhesë |
| abochornado | thendi |
| abogado | ñänte, fötsi |
| abogar | ñäni, fötsi |
| abominar | tsäni, ütsa |
| abonar | lama, däb’i |
| abonar (dinero) | kjüti |
| abono (estiércol) | däb’i |
| abordar | pëtse |
| aborigen | mingu |
| aborrecer | ütsa |
| abortar | yaxki |
| aborto | ñaxki |
| abotonar | të’te |
| abrazar | hüfi |
| abrazo | hñüfi, nthüfi |
| abrelatas | nsotsi |
| abrigado | mpant’i |
| abrigar | pant’i, komi |
| abrigarse | mpant’i |
| abrigo | komi |
| abrir | xoki |
| abrir a un ser vivo | xohni |
| abrir la boca | yaki |
| abrir los ojos | zöt’e |
| abrirse | xöge, xot’i |
| abrochar | të’te |
| abrochar (botones) | të’tebi |
| abrojo | m’inipaxi |
| abrumado | nt’ini |
| absorber | jünts’i, tsüt’i |
| absorción | ntsini |
| abstinencia | b’ihi |
| absurdo | jingi nkapü |
| abuela | xuxu, ngande, xuhe, ndëme |
| abuelo | xita, ta’lo, ndëta |
| abultado | bütsi |
| abundancia | rangu |
| acá | nua |
| acabado | xojuadi |
| acabar | juadi, dege |
| acabarse | mpant’i |
| acaecer | thogi |
| acalorado | pätiki, tsompa |
| Acambay | Xamige |
| acampar | öfüjua (ya b’atha) |
| acaparar | fötsi |
| acariciar | joki, konts’i |
| acarreado | bots’u |
| acarrear | theni, bots’u |
| acarrear agua | y’ai |
| acarreo | nthesfani |
| acaso | xige |
| acaudalado | pëtsi, nda pëtsi |
| accidentarse | thon’a |
| accidente | thon’a |
| acción | nts’intho |
| acechar | aki |
| aceite | nsi’ki |
| acelerar | bünt’i |
| acemila (planta) | juhni |
| aceptar | häni, tsäm’i |
| acercarse | thäst’i |
| acero | böjä |
| acertar | äti |
| ácido | ñ’ixi |
| ácido (fruto) | ixi |
| aclimatarse | nzäi |
| acne | böhö |
| acocil (camaroncillo) | nyänga, möi |
| acocote | m’ifi |
| acolchonado | fi’tsi |
| acolchonar | fi’tsi |
| acompañante | ño’eni, pëui, baño’ui |
| acompañar | eni, pëui, tëni |
| aconsejar | kats’i, üti, zofo |
| acontecer | thogi |
| acontecimiento | thogi |
| acopio | mutsi |
| acordar | bentho |
| acorralamiento | jüts’ari |
| acostado | b’ogi |
| acostado allá | b’ohni |
| acostar | pëgi |
| acostar a un niño | kat’i |
| acostarse | b’ëni, nitsi, johyä |
| acostarse boca abajo | m’ëmfo |
| acostarse boca arriba | pints’i |
| acostumbrar | zändi |
| acostumbrarse | nzäi |
| acrecentar | hutsi |
| acromático | nk’axmi |
| acta | tsüjua |
| acto | t’öt’e |
| Actopan | Mäñ’uts’i (Pequeño camino) |
| acudir | gi’ma, gi’tsete |
| acueducto | r’anthe |
| acuerdo | kohi |
| acumular | hutsi |
| acuñar | düti |
| acurrucar | huits’i |
| acurrucarse | muxki |
| acusación | hmämbate |
| acusante | hmämbate |
| adefesio | mëdri |
| adelantarse | b’ët’o |
| adelante | b’ët’o |
| adelgazar | xihni, nöxke |
| adentro | mbo |
| aderezar | bipi |
| aderezo | mbipi |
| adeudar | dupi |
| adeudo | du |
| adherente | baha |
| adherirse | uat’i |
| adjuntar | kuat’i |
| adiestrar | zändi |
| adiós | magö |
| adivinar | nehi |
| adivino | bädi |
| adjetivo | mathoni |
| admirable | chala |
| admirar | tsütho, tsüm’i, kuntho, benit’i |
| admitir | tsäm’i |
| adobe | dohai |
| adolescente | bäsjä’i |
| adopción | jabätsi |
| adoptar | jabätsi |
| adoración | mädi |
| adorar | mädi |
| adormecer | pähi |
| adormecimiento | pähi |
| adornar | bipi |
| adorno | mbipi |
| adquirir | tai |
| adueñarse | tumbi |
| adulto | ndëy’a |
| adverbio | mpadi |
| aeroplano | hñaxaböjä |
| aeronave | hñaxaböjä |
| afectar | näxi k’üt’i |
| afectuoso | maki |
| afeminado | dokë, zabxi |
| afilado | dui |
| afilador | nthuni, dui |
| afilar | thuni |
| afinar | pixti |
| afirmación | aha |
| afligir | üate |
| aflojar | kät’i, kuni, thöge |
| aflojar (la tierra) | fö’mi |
| afuera | thi |
| agachado | aki |
| agacharse | ndoki, ñ’emi |
| agarrado | nthat’i |
| agarrar | mihi, that’i, jü |
| agave | uada |
| agitar | äni, füt’i |
| agonía | nebu, tuu |
| agonizar | nedu |
| ágora | töi |
| agotado | xabothege, mboge |
| agotarse | thege, xa |
| agradable | ho, maho, machala, haxmahai |
| agradar | haxmai, ho |
| agradecer | jamädi |
| agricultor | tuhnu yohai, suhuähi |
| agridulce | ñuxi |
| agrio | ñ’ixi, ñ’ist’i |
| agriarse (la comida) | ixki |
| agruparse | fa’tsi |
| agrura | ixi |
| agua | dehe |
| agua bendita | jäptehe |
| agua caliente | pathe |
| agua cruda | ñ’äthe |
| agua de masa | ntsifi |
| agua de nixtamal | gini |
| agua dulce | uthe |
| agua estancada | gimfi |
| agua fresca | xathe |
| agua fría | tsëthe |
| agua helada | tsëthe |
| agua hervida | ndäthe, tsösdehe, däthe |
| agua limpia | t’asdehe |
| agua negra | b’odehe |
| agua potable | t’asdehe |
| agua profunda | hethe |
| agua rebotada | mbunts’idehe |
| agua sucia | gimfi, ts’othe |
| agua termal | pathe |
| aguacate | ts’ani |
| aguacate negro | b’ots’ni |
| aguacate tierno | dets’ni |
| aguacero | däye, na’mi |
| aguador | y’ai |
| aguamiel | t’afi |
| aguantar | tsëti |
| aguantarse | tsëti |
| aguardar | töm’i |
| aguardiente | he’tadehe |
| Aguascalientes | Huaxk’anda |
| aguijón | b’ite, fiti |
| águila | nxüni |
| aguja | y’ofri, y’ofani |
| aguja de arria | y’ofri nt’ent’i |
| agujerar | heki |
| agujero | oki, otsi |
| agujero (de madriguera) | pöxhñä |
| ah! | ä |
| ahí | gepü |
| ahijado | thexakjä |
| ahogarse | jät’i |
| ahora | nubye |
| ahorcar | tsut’iyüga |
| ahumado | mifi |
| ahuyentar | kui |
| aire | ndähi |
| aire caliente | panthi |
| aire frío | tsëndähi |
| aire fuerte | bünthi |
| aislado | juege |
| aislarse | jueni |
| ajeno | fötsi, n’añu |
| ají | ñ’i (capsicum annuum) |
| ají en polvo | fonguñ’i |
| ají prieto | b’omi |
| ajo | axi, axoxi (allium sativum) |
| ajolote | nzüjuëi, nzümb’o |
| al contado | bi kutibi |
| al ras | bi kjapi nu |
| ala | hua |
| ala grande | bühua |
| alabanza | jähñu |
| alabar | jähñä |
| alacrán | penzü, pents’anzü |
| alargar | majüi |
| alargarse | jüi |
| alba | haxa |
| albañil | gädo |
| alberjón | ndänijü, dorjü |
| alborada | tsü, tsüti |
| alfombra | xifi |
| alboroto | pahmya |
| alcahuete | nzipate |
| alcalde | dämfö, sufadi, gänsoki |
| alcanzar | züki, intheüi |
| alcohol | he’tadehe |
| algodón | dëti |
| aldea | hnini |
| alegrarse | johya |
| alegre | ehya |
| alegría | joya, npöjya |
| alejarse | ragi |
| alemán | alemañämfo |
| Alemania | Alemaña |
| alerta | xifi, xogido |
| aleta | hua |
| aletear | mfët’i, mföxhni |
| aleteo | mföxhni |
| alfiler | nöm’i |
| alfabeto | hmunts’a nsihni |
| Alfajayucan | Nxamti |
| alforja | bota |
| algarabía | ñähni |
| algo | r’akigi, öpi |
| algodón | dëti, xiy’o |
| algún | r’a |
| alguna | r’a |
| alguno | r’a |
| alianza | nguähña |
| alimentar | u’ini |
| alimento | ntsëtho |
| aligerar | jinga |
| alinear | huäni |
| alisar | eke, kongi |
| aliviarse | ñäni |
| alivio | ñäni, bitso |
| allá | nuni |
| allá está tirado | b’öni |
| allí | gepü |
| allí es | gepü |
| allí está | b’uhni, xihni |
| alma | anima, ro’müi |
| almacén | anjmëtsi |
| almohada | nthuhñä |
| almorzar | nzimxudi |
| almuerzo | nzimxudi |
| alquilar | mijtite |
| alrededor | ärojio |
| altanero | ëntsäse |
| alto | hñets’i |
| altura | hñets’i |
| alumbrado | yot’i |
| alumbrar | yot’i |
| alumbramiento | y’odi |
| alumno | xombätsi |
| alverjón | b’önjü |
| alzar | jüts’i |